Nejat GÖYÜNÇ**
Prof.Dr., İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Emekli Müteveffa Öğretim Üyesi

Nedir, ne anlama gelmektedir 24 Nisan, Birinci Dünya Harbi içerisinde 24/25 Nisan 1915 gecesi İstanbul’da 2345 Ermeni tutuklanır, aralarında doktor, avukat, gazeteci, din adamları da vardır. Bunlar Ermeni İhtilâl Örgütü üyesi olduklarından Anadolu’ya sevk olunurlar. Anadolu’nun özellikle Doğu ve Güney-Doğu kesimlerinde oturan Ermeniler de aynı muameleye tâbi tutulurlar.

Türk meslekdaşların Osmanlı-Ermeni ilişkilerinde üzerinde durdukları başlıca iki konu vardır: 1. Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u aldıktan bir süre sonra Bursa’dan bir Ermeni din adamını getirterek Ermeni Patriki tayin etmiş, bütün Ermenilerin işlerini ona devretmiştir, tıpkı Rum ve Yahudi cemaatleri için de yaptığı gibi 2. Ermeni sorunu 1878 Berlin Antlaşması’ndan sonra ortaya çıkmıştır. Şimdi bunlar üzerinde biraz duralım:

Ermeni Patrikliği Meselesi

Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u aldıktan sonra, bu şehirdeki Ermeni cemaatini 1461’de Bursa’dan bir kısım Ermeni aileleri ile birlikte getirttiği Piskopos Ovakim (Ermenice Yovakim)’in emrine vermiş, onların nizamını kendisinden istemiştir. Bu maksatla da Samatya’daki Sulu Manastır Kilisesi’ni Ermenilere tahsis etmiştir, denilir. Bu bilginin kaynağı 1786’da Venedik’te basılan Çamiçyan’ın Ermeni Tarihi adlı eseridir. İstanbul Üniversitesi’nde Edebiyat Fakültesinde rektörlük yapan, çok kıymetli bir araştırıcı ve öğretici olan Hrand D. Andreasyan vasıtası ile Türk okuyuculara da intikal etmiştir.¹ Bu satırların yazarı da vaktiyle bu malumatı kullanmıştır.² Lâkin 1982’de Princeton Üniversitesindeki bir toplantının bildirileri yayınlanınca, bu bilginin pek de doğru olmadığı anlaşılıyor. Kevork B. Bardakjian “The Rise of the Armenian Patriarchate of Constantinople” başlıklı makalesinde Çamiçyan’ın yazdıklarını irdeliyor. Hayk Berberian’ın bu konuda çalışmalarından bahsederek, İstanbul’daki Ermeni ruhanî liderinin ancak Kanuni Süleyman zamanında Marhasa Grigor (1526-1537) ve onun halefi Astuacatur (1538-1543) devrinde güçlendiğini ve 1543’ten sonra da bu ikinciye İstanbul Patrik’i denildiğini, Berberian’dan naklen kaydediyor.⁽³⁾ Stanford J.Shaw da Fatih devrinde Roma ile birleşme düşüncesine karşı olan Gennadios Skolarios’un bütün Ortodoksların dinî reisi tayin edildiğini, Ermenilere millet statüsü verilmesinin ise Memlûk Sultanlığı’na karşı Osmanlıları desteklemek şartı ile, Yavuz Sultan Selim zamanında olduğu kanaatini belirtiyor.⁽⁴⁾

Bardakjian yüzyılımızın başlarında İstanbul’da yaşayan Arşak Alpoyaçean’ın görüşlerine de makalesinde yer veriyor. Ermenilerin İstanbul’un fethinden önce de bu şehrin dini denetiminde olduğu, Osmanlı idaresinde ise İstanbul Ermeni ruhanî liderliğinin alanının genişlediğini kaydediyor.

Bununla beraber Bardakjian, 1462-1487 tarihleri arasında Ankara, Amasya, Sivas, Trabzon ve Kefe’de yazılan Ermeni kolofonlarına dayanarak İstanbul Ermeni Patrikliği’nin o tarihlerde hiçbir yerde en yüksek Ermeni ruhanî makamı olarak tanınmadığına işaret eder. Kolofon, Ermeni papazlarının tuttukları günlüklerdir. Bunlar, dönemin olaylarını kısa kısa aktarır.

Çamiçyan’ın kaydettiği ve Hrand D. Andreasyan’ın da Eremya Çelebi Kömürçüyan’ın İstanbul Tarihi’ne yazdığı geniş notlarda naklettiği “altı cemaat” deyiminin de ancak 1764’te Ermeni Patrikhanesi’ne verilen beratta zikr edildiğini ilâve ediyor. Netice olarak da eğer Fatih Sultan Mehmet, Yovakim’i Bursa ve Ankara’dan getirdiği Ermenilere Patrik tayin etmişse, bu ancak İstanbul ve Galata’da, belki de Üsküdar’da tanınmıştı, hükmüne varıyor.⁽⁵⁾

Ermeni Sorununun Siyaset Sahnesine Çıkması

Bunun 1878’den sonra olduğu doğrudur. Bununla beraber, bazı Ermeniler çok daha önceleri Osmanlı idaresinden kurtulmanın yollarını aramışlar, kendilerine destek bulmak için çabalamışlardır. Meselâ 1562’de aslen Tokatlı olan Abgar adlı bir Ermeni, aralarında oğlunun da bulunduğu üç kişilik bir heyet hâlinde Roma’ya Papa’yı ziyarete gider. Roma’nın teklifi, dönüşünde Abgar’ın Ermeni Kralı ilân edilmesi, fakat Ermeni Kilisesi’nin Roma’nın hâkimiyetini tanıması karşılığı kendisine yardım edilebileceğidir. Bu girişim sonuçsuz kalır.⁽⁶⁾

1566’da Van’da bin kadar Hristiyan toplanır, üç gün bir arada kalır, fesat çıkartırlar. Olay Van Beylerbeyi tarafından Divan-ı Humayun’a bildirilir.⁽⁷⁾ Bunlar da Ermenilerdir.

Zeytun isyanları 1780’de başlar, uzun süre, aralıklı olarak devam eder.⁽⁸⁾ Böylece, bir ülke bütünlüğünü bozmaya çalışanların memleket içinde birilerini bulacaklarını, her zaman kendilerine yandaş temin edeceklerini unutmamak lazımdır. Fırsatı düştüğünde de siyasî mahiyet alır.

Ermeni sevkini diline dolayanlar, 1828-1829 Osmanlı Rus Harbi’nde Doğu Anadolu’dan ve İran’dan da 1828’de Rusya’ya türlü vaadlerle göçürülen, sonra da orada perişan edilen Ermenilerden neden bahsetmezler? Bunların sayısı tahmini yüzbini bulmaktadır.⁽⁹⁾

17 Mayıs 1915’te de Ruslar Van’ı işgal ederler, şehirdeki Ermeniler onların tarafına geçmişlerdir. Müslümanları katletmeye başlarlar. 80.000 Müslüman Bitlis istikametine kaçmaya başlar. İşgalden önce de Van Ermenilerinin ayaklandıkları, kaledeki zayıf Türk garnizonuna ağır kayıplar verdirdikleri, şehrin de asilerin eline geçtiği Alman Dışişleri Arşivleri’ndeki belgelerle sabittir. Belgeler de İstanbul’daki Alman Büyükelçisi Wangenheim’in raporlarıdır ve yayınlanmışlardır.⁽¹⁰⁾

Bu tür belgeler, yayınlar nedense gözardı edilmektedir.

Ermeniler Osmanlı idaresinde geniş imkanlara sahip olmuşlardır. XVI. yüzyılda Vezir Mehmet Paşa⁽¹¹⁾ XVII. yüzyılda Kaptan-ı derya ve Sadrazam olan Halil Paşa(¹²⁾ Ermeni asıllı olup, Müslüman olmuşlardır. 1523’te Toroslarda Gülek kalesinde oturan 165 hane, 50 bekâr yaklaşık 875 kişi Ermenidir, kale hizmetlerinde çalıştıklarından olağanüstü vergilerden (avarız) muaftırlar.⁽¹³⁾ Karaisalı’da En-Nahşa kalesinde oturan Ermeniler de öşür, cizye ve bad-i hava gibi vergileri vermemektedirler, muaf tutulmuşlardır. Belli ki bazı hizmetleri karşılığında bu bağışıklığı kazanmışlardır.⁽¹⁴⁾ XVIII. yüzyılda Divrikli Düzyan ailesinden saray kuyumcuları, Darphane nazırları, Şaşyan ailesinden saray hekimleri, XIX. yüzyılda Bezciyan ailesinden Darphane müdürleri, Dadyan ailesinden Baruthane nazırları,⁽¹⁵⁾ Balyan ailesinden mimarbaşılar, II. Abdülhamid devrinde Ermeni hariciyeciler, Balkan harbi sırasında Hariciye Nazırı (Gabriel Noradonghian Efendi) vardır. Midhat Paşanın kahyası, yani en önemli yardımcısı Kirkor Odyan Efendidir. Kasım 1879’da Osmanlı Dahiliye Nezareti Genel Sekreteri Artin Dadyan Efendidir.

Doğu Anadolu’da oturan Ermeni nüfusun Osmanlı yönetimi buralarda güçlenince kırsal alanlardan büyük ticari şehirlere göçtükleri belgelerle sabittir.⁽¹⁶⁾ Osmanlı Tahrir defterleri verilerine göre, şehirlerde toplandıklarından kaza ölçeğinde Hristiyan nüfus % 5 ile 20 arasında değişmektedir. Bunların da ne kadarı Ermenidir belli değildir, çünkü aralarında Süryaniler de vardır.⁽¹⁷⁾

XIX. yüzyılda Rusların ve Anadolu’daki misyoner okulları mensuplarının tahriki ile bir kısım Ermeniler ülkelerini terk ederek başka yerlere giderler.⁽¹⁸⁾ Rusya’ya göçürülenler dışında, Amerika’ya da 1890-1900 arasında 12.000 Ermeninin göç ettiği, XX. yüzyılın başlangıcında göçün daha da hızlandığı anlaşılmaktadır.⁽¹⁹⁾

1885’ten sonra üç Ermeni İhtilal Örgütü kurulur. Bunlardan birisi Armenakan Partisi’dir. Kurucularından elebaşı Mıgırdıç Portakalyan’ın babası Mikael Portakalyan, gençliğinde Paris’e tahsile gönderilmiş, dönüşte 1858’de Bâb-Âlî Tercüme Odasında çalışmış, 1886’da Maliye Nezareti danışmanı, sonra da Ziraat Bankası müdürü olmuştur.⁽²⁰⁾ Mıgırdıç, İstanbul’da Ermeni okullarından birinde öğrenim görmüş, genç yaşta siyasi faaliyetlere girişmiş, zaman zaman yurt içinde, bazen de yurt dışında Ermeni ayrılıkçı çabalarına katılmıştır. 1885’te Marsilya’da Armenia gazetesini çıkartmış, öğrencilerinden dokuzu da Armenakan Partisi’ni kurmuşlardır. Mıgırdıç Portakalyan’ın yayınlandığı Armenia gazetesi ve kendi matbaasında bastırdığı beyannameler Maraş’a gönderilerek dağıtılır. Çukurova’dan ve başka yerlerden Ermeni delikanlılarından layık olanlarının seçilerek Avrupa’ya gönderilmeleri, orada eğitildikten sonra tekrar memleketlerine yollanmaları istenmektedir. Gaye Ermenilerin kendilerini idare etmeleri, diğer bir deyişle bir Ermeni Devleti kurulmasıdır.⁽²¹⁾

İkinci bir örgüt de Hınçak (Çan) Partisi’dir. Bunlar, 1887’de Cenevre’de Rusya’dan Avrupa üniversitelerine giderek tahsillerine başlayan iyi aile çocuğu yedi genç Ermenidir. Hepsi Marksisttir. Mıgırdıç Portakalyan ile yakın ilişkileri vardır. Anadolu’da Bafra, Merzifon, Amasya, Tokat, Yozgat, Eğin (Kemaliye), Arapkir ve Trabzon’da örgütlenirler. İstanbul’da da teşkilâtları vardır. 15 Temmuz 1890’da Kumkapı nümayişini, Ağustos 1894’te Sasun isyanını, 30 Eylül 1895’te Bâb-ı Âlî yürüyüşünü, 24 Ekim 1895 Zeytun isyanını bunlar başlatır, yönetirler.⁽²²⁾

Bahis konusu olayların mahiyeti nedir, bunlara da değinmek gerekir.

Kumkapı Olayı

Hınçak Cemiyeti üyelerinden bir grup 15 Temmuz 1890 Pazar günü Kumkapı Ermeni Kilisesi’ne giderek ayine müdahele ederler, içlerinden biri Ermeni ıslahatı hakkında bir beyanname okur. Bu olay tarihe Kumkapı Nümayişi olarak geçer. Birkaç gün sonra da olayın elebaşısı Ermeni Patrikhanesi’ne giderek oradaki Türk armasını parçalar, Patrik’i zorla yanlarına alarak Yıldız Sarayı’na yürüyüşe geçerler. Askerler önlerini keser, çatışmada iki taraftan ölenler olur.⁽²³⁾

Sasun İsyanı

Ağustos 1894’te Diyarbakır Vilâyetinin Sasun kazasında Hınçak Cemiyeti üyelerinden ve kumkapı olayının faillerinden Haçin (Saimbeyli)li Hamparsum Boyacıyan’ın tahrikleri sonucu Ermeniler ile Müslüman halk arasında çatışmalar çıkar. Boyacıyan önce Atina’ya kaçıp sonradan tekrar Türkiye’ye gelmiş, birçok şehirde halkı tahrikte bulunmuştur. Onun yaptıklarının çoğu zamanının Ermeni gazetelerinden tercüme edilerek Osmanlı İstihbaratına intikal etmiştir.⁽²⁴⁾ 23 Ağustos 1894’te Osmanlı kuvvetleri olayı bastırır. Bu olaya I. Sasun isyanı denilir.⁽²⁵⁾

Babıâli Yürüyüşü

30 Eylül 1895’te Hınçak grubuna mensup kalabalık bir Ermeni topluluğu Kumkapı’daki Ermeni Kilisesi’nde toplanarak Babıâli’ye yürüyüşe geçerler, kendilerine sadrazama isteklerini yazılı olarak vermeleri haberi gönderilir, yürüyüşten vazgeçmeleri de emrolunur. Lakin yürüyüşçüler kendilerine hükûmet emrini getiren subayı şehit ederler. Büyük devletlerin müdahalesi ile II. Abdülhamit olayı yatıştırmak için askerî birlik kullanmaktan vazgeçer, bunun üzerine halk galeyana gelir. İstanbul’da birkaç gün Müslümanlar ile Ermeniler arasında kanlı olaylar cereyan eder.⁽²⁶⁾

Zeytun İsyanı

10 Ekim 1895’te Zeytun’un Alabaş köyüne bir tahkikat için giden iki jandarma Ermeniler tarafından öldürülür. 24 Ekim’de bir grup Ermeni Zeytun’a gelir, plân yaparlar, Türkleri esir alarak öldürürler. Bu olaya Ermeni kadınlar bile katılır. Olayın günlüğünü tutan Aghasi adlı Ermeni 20.000 Türk öldürdüklerini, bunların 13.000’inin asker olduğunu kaydetmiştir.⁽²⁷⁾ İsyanı çıkartanlardan elebaşları yakalanır, lâkin yabancı devletlerin (Rus, İtalyan, Fransız ve İngiliz) konsoloslarının (Halep’teki) girişimi ile serbest bırakılır ve Marsilya’ya giderler.

Üçüncü örgüt Daşnaksutyun (Federasyon demek) 1890’da Tiflis’te bazı Ermeni milliyetçiler, Çarlık rejimini devirmeye niyetli sosyalistler, Rus ve Gürcü ihtilalcilerin işbirliği ile kurulmuştur. Yayın organları Droşak (Bayrak)’tır.

Bununla beraber, bu teşekkül İstanbul’da ve Doğu Anadolu’da bazı kesimlerde yayılır, yani niyet ile amel başka başkadır. 26 Ağustos 1896’da İstanbul’da Osmanlı Bankası’nı işgal ederler. Bomba kullanılır, memurlardan ölenler, yararlananlar olur. Baskını yapanlardan üçü olay sırasında ölmüş, altısı yaralanmıştır. Geriye kalanlar Osmanlı Bankası Müdürünün ve Rus Sefaretinin aracılığı ile bir Fransız gemisi ile Marsilya’ya giderler. Fakat halk galeyana gelir, İstanbul’da Ermeniler ve Müslüman halk arasında kanlı olaylar olur.⁽²⁸⁾

1904’te Sasun’da ikinci bir isyan gerçekleşir. Düzenleyenler yine daşnaksutyun mensuplarıdır. Bastırılır, fakat nisan ve temmuz arasındaki çatışmalarda bin civarında Türk, 19 Ermeni ölmüştür.⁽²⁹⁾

21 Temmuz 1905 Cuma günü Yıldız Sarayı önünde II. Abdülhamit’e yapılan suikast, hükümdarın gelişinden önce patladığından sonuçsuz kalır. Bu olayı da aynı tedhiş örgütü yapmıştır.

Ermeni ihtilal örgütleri mensuplarının İstanbul’da ve Anadolu’nun bazı şehirlerindeki faaliyetleri hakkında Avusturya arşivlerinde İstanbul’daki temsilcilerinin yolladıkları belgelere rastlanır. Meselâ 19 Eylül 1896’da Üsküdar’da bir evde bir Ermeni bomba imalâthanesi bulunur.⁽³⁰⁾ 24 Eylül 1896’da da Galata Ermeni Kilisesi’nde, Beyoğlu’nadki bir evde bombalar ve bunların yapımına yarayacak malzeme bulunur.⁽³¹⁾ 1 Eylül 1905’te Manisa’da bir evde 34 kilo dinamit bulunur.⁽³²⁾

II. Meşrutiyet’in ilânından sonra, Nisan 1909’daki Adana ve çevresindeki olaylar da bunların eseridir. Anayasaya göre, herkesin silâh taşıyabileceğinin kabulü, Ermenilerin örgüt mensuplarının teşvik ve çeşitli hile ve yalanları ile silâhlanmalarına yol açmış, ardından da Ermeni murahhası Muşeg’in tahrikleri ile Müslüman ve Ermeni halk arasında üç gün süren kanlı olaylar cereyan etmiştir (Nisan 1909). Muşeg, olaylar sırasında Mısır’da bulunmaktadır.⁽³³⁾

Ermeni ihtilal örgütlerinin aralarındaki yazışmaların Türkçe çevirileri (asılları Ermenice), bu örgütlerin giriştikleri kanlı olaylar Hüseyin Nazım Paşanın derlediği Osmanlı istihbarat raporlarından okunabilir.⁽³⁴⁾

Yukarıda kısaca özetlenen olaylar ister istemez günümüzde Türkiye’de bazı benzeri durumları hatırlatıyor. İhtilalci örgüt mensuplarının liderleri ve elebaşıları batı devletleri tarafından korunmakta, silâhlandırılmakta, asıl elebaşları ortada görünmemekte, Adana’da olduğu gibi, olaylar sırasında uzaklarda bulunmaktadırlar. Hepsi Anadolu kökenlidirler, fakat batı şehirlerinde eğitim görmüşlerdir.

Ermeni İhtilal Örgütlerinin en ziyade faaliyet gösterdiği yıllarda Ermeni nüfus da hep azınlıktadır. Bunlara da birkaç örnek verelim:⁽³⁵⁾

		1885’de		1914’de
		Müslüman	Ermeni	Müslüman	Ermeni
Erzurum	vilayet	445,548	101,138	673,297	125,657
	şehir	27,109	9,730	83,070	32,751
Adana	vilayet	341,376	44,799	341,903	50,139
	şehir	58,049	9,612	71,617	14,956
Sivas	vilayet	766,558	116,545	939,735	143,406
	şehir	65,698	20,446	54,819	23,812
Diyarbakır	vilayet	289,591	46,823	493,101	55,890
	şehir	42,688	12,083	52,285	13,970

Ermeniler ile Türkler arasındaki kültür ilişkileri çok derindir. Sanat, basın, ticaret alanlarında iki millet içiçedir. Ermeniler Türk âdetlerinin o kadar tesirinde kalmışlardır ki, 1835’te Osmanlı Devleti’ne gelen ve İstanbul’da, Anadolu’da pek çok incelemelerde de bulunmak fırsatını yakalayan Moltke “Bu Ermeniler hakikatte Hristiyan Türklerdir denilebilir.” kanısına varmıştır.⁽³⁶⁾

Yakın tarihi bilmek, bir kısım olayların sebeplerini ve sonuçlarını iyi öğrenmek Türk eğitim sisteminin temel taşı olmalıdır. Yalnız iyi ekonomi bilen, her şeye ekonomi açısından bakan bazı devlet adamları, Amerika’da da öyledir diye, silâh edinilmesini serbest bırakmış, bu da yakın zamanların en kanlı olaylarının en önde gelen etkeni olmuştur.

Geçmişte çatışan milletler, çeşitli tahriklerin kurbanı olmuşlardır. Onları bu olaylara itenler de zevk ü safa içerisinde keyif çatmışlardır. Bunun adı milliyetçilik, halka hizmet olarak tanıtılmaya çalışılsa da, hiçbir zaman bu sıfatlara lâyık değil, tam aksine memleketine ve halkına ihanettir.

Milletler arasındaki bu tür olayları zaman zaman deşmenin faydası emperyalist güçlerin ekmeğine tereyağı sürer. Milletleri kaynaştırmanın yolu aralarındaki kültür ilişkilerini geliştirmek, bunların ön plâna çıkmasına hizmet etmektir.

---

** İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Emekli Müteveffa Öğretim Üyesi.

1. Hrand D. Andreasyanın Eremya Çelebi Kömürcüyan, İstanbul Tarihi XVII. Asırda İstanbul (İstanbul 1952, s.80) adlı eserdeki notları. Andreasyan bu eseri Türkçe’ye çevirmiş, çok zengin ve geniş notlarla yayınlamıştır.

2. Nejat Göyünç, Osmanlı İdaresinde Ermeniler, İstanbul 1983 s.49.

3. Benjamin Braude ve Bernard Lewis, Christians and Jews in the Ottoman Empire, New York-London 1982, I, s.89-100 de Kevork B. Bardakjian’ın makalesi, alıntı, s.90.

4. Stanford J. Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, Türkçe çeviri: Mehmet Harmancı, İstanbul 1982, I, s.95 ve 128.

5. Kevork B. Bardakjian, a.g.e., s.91-92.

6. Louise Nalbandian, The Armenian Revolutionary Movement. The Development of Armenian Political Parties through the Nineteenth Century, University of California Press, Berkeley ve Los Angeles 1963, s.19.

7. BOA, Mühimme Defteri, no.5, s.123.

8. Erdal İlter, Ermeni Meselesi’nin Perspektifi ve Zeytun İsyânları (1780-1915), 2. Baskı, Ankara 1995.

9. Kemal Beydilli, “1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşında Doğu Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler”, Belgeler, TTK yayını, XIII/17, 1988, s.365-434 ve belge fotokopileri.

10. Julius Lepsius (yayınlayan), Deutschland und Armenien, Potsdam 1919, s.59 (38 sayılı belge), s.65 (46 sayılı belge).

11. Mehmet Süreyya, Sicill-i Osmanî, IV, 127.

12. A.H. De Groot, “Halil Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C.5, s324-326.

13. BOA, TD 998, s.383.

14. BOA, Timar Ruznamçe Defteri, s.427.

15. Y. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, 1453-1953, İstanbul 1953, s.47, 65, 75, 88, 129.

16. Ronald C. Jennings, “Urban Population in Anatolia in the Sixteenth Centruy”, “International Journal of Middle East Studies, sayı 7 (1976); Nejat Göyünç, “XVI. Yüzyılda Güney-Doğu Anadolu’nun Ekonomik Durumu”, Türkiye İktisat Tarihi Semineri, Yay. Osman Okyar, Ünal Nalbantoğlu, Ankara 1975, s.74.

17. Nejat Göyünç, Osmanlı İdaresinde Ermeniler, s.31-35.

18. Abdülkadir Yuvalı, “Ermeni İsyanlarında Misyoner Okullarının Rolü”, Yakın Tarihimizde Kars ve Doğu Anadolu Sempozyumu, Ankara 1994, s.206, İngilizce metin: “The Role of the Missionary Schools in Armenian Rebellions”, Kars and Easten Anatolia in the Recent History of Turkey, Symposium and the Excavation, Ankara 1994, s.169-182.

19. Nedim İpek, “Anadolu’dan Amerika’ya Ermeni Göçü”, OTAM, sayı 6 (1995), s.257-280.

20. Loise Nalbandian, a.g.e., s.90-95.

21. Hüseyin Nâzım Paşa, Ermeni Olayları Tarihi, Ankara 1994, I-II, s.120-125.

22. Nejat Göyünç, a.g.e., s.64.

23. Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul, 1976, s.463; L. Nalbandian, a.g.e., s.118-119; Kâmuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1983, s.142-143.

24. H. Nâzım Paşa, a.g.e., s.3-4.

25. Esat Uras, a.g.e., s.471-472; Mehmet Hocaoğlu, Arşiv Vesikalarıyla Tarihte Ermeni Mezâlimi ve Ermeniler, İstanbul 1976, s.200-205.

26. M. Hocaoğlu, a.g.e., s.215-230.

27. Kâmuran Gürün, a.g.e., s.159-160.

28. E. Uras, a.g.e., s.509-511; K. Gürün, a.g.e., s.163-166.

29. K. Gürün, a.g.e., s.167.

30. Österreichisches Haus-, Hof-Und Staatsarchiv, Konst. 413.

31. HH, Gesamt Archiv, Konst. 413, K3.

32. HH, Gesamtarchiv, 141. Herzfeld’ten Calice’e.

33. Mehmet Asaf, 1909 Adana Ermeni Olayları ve Anılarım, (Sadeleştirerek yayına hazırlayan: İsmet Parmaksızoğlu_, Ankara 1982, Türk Tarih Kurumu yayını; K. Gürün, a.g.e., s.173-176.

34.Ermeni Olayları Tarihi, I-II.

35. Stanford J. Shaw, “Ottoman Population Movements During the Last Years of the Empire, 1885-1914; Some Preliminary Remarks”, Osmanlı Araştırmaları, I (1980), I, s.198-202.

36. Helmuth von Moltke, Briefe über zustande und Begebenheiten in der Türkei aus den Jahren 1835 bis 1839,