Davut KILIÇ
Yrd.Doç.Dr.; Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Osmanlı Devleti topyekün bir savaşa hazırlanırken Rus Çarının desteğiyle hareket eden Komitacı Ermeniler Büyük Ermenistan’ı kurma hayaliyle, bütün güçlerini Rusya’nın emrine vermişlerdi. Bunların bir kısmı Rus ordularının önünde, bir kısmı da cephe gerisinde sivil, asker demeden Doğu Anadolu’da herkese saldırıyordu. Osmanlı Hükûmeti, Komitacı Ermenilerin saldırılarına karşı yaklaşık dokuz ay boyunca, bir takım tedbirler alarak olayların önüne geçmeyi denedi. Sonuç alamayınca Ermeni toplumunu Patrik nezdinde uyardı. Ancak, bundan da bir sonuç çıkmayınca özel tedbirler almak zorunda kaldı.

Sevk kararının ilk işareti sayılan 2 Mayıs 1915 tarihli Başkumandan Vekili Enver Paşadan, Dahiliye Nazırı Talat Paşaya yazılan yazıda, özetle Enver Paşa; Ermenilerin isyan çıkarmayacak şekilde dağıtılmaları gerektiğini, isyancı Ermenilerin, küçük guruplar halinde çeşitli yerleşim yerlerine dağıtılacak olursa, isyan etme imkanlarının kalmayacağını belirtmektedir ⁽¹⁾. Nitekim uygulama da bu yönde olmuştur.  

29 Ağustos 1915 tarihli Dahiliye Nezaretinden Bursa, Ankara, Konya, İzmit, Adana, Maraş, Halep, Zor, Sivas, Kütahya, Karesi, Niğde, Elazığ, Diyarbakır, Balıkesir, Erzurum ve Kayseri’ye gönderilen telgrafta, Ermenilerin bulundukları yerlerden çıkarılarak tayin edilen bölgelere yerleştirilmelerinin sebebini şöyle açıklamaktadır: bu unsurun (Ermeni Komitecilerin) hükûmet aleyhine teşebbüs ve faaliyette bulunmamaları ve bir Ermenistan hükûmeti kurmaları yönündeki faaliyetlerini önlemek olduğu, bu kimselerin imhası söz konusu olmadığı gibi sevkiyat esnasında kafilelere, taarruz ve gasp edenlerin bunlara ön ayak olanların görevlerinden el çektirerek divan-ı harbe teslimi ve isimlerinin Dahiliye Nezaretine bildirilmesi ve bu olayların tekrarında vilayet veya liva’nın mesul tutulacağı açık bir şekilde beyan olunmuştur.

Aynı belgede Osmanlı hükûmeti, anarşi ve teröre karışmamış sevke tâbi olmayan Ermenilerin yerlerinden çıkarılmamaları, asker aileleriyle birlikte sanatkar, Protestan ve Katolik Ermenilerin sevk olunmaması gerektiğini de vurgulamıştır⁽²⁾. Bunları altı başlık altında toplamak mümkündür.

1- Çeşitli Vilâyetlerde Tehcire Tâbi Tutulmayan Ermeniler

Bugün Ermeni sevk ve iskânı denildiğinde hiçbir fark gözetmeden bütün Ermenilerin böyle bir muameleye tâbi tutulduğu iddia edilmektedir. Halbuki tehcir kararının uygulanması çok sınırlı olmuş, anarşi ve teröre bulaşmamış, belirli özelliklere sahip olanlar istisna tutulmuştur. Başka bir ifadeyle sırf Ermeni olduğu için insanların sevk edildiği düşüncesi yanlıştır.

Nitekim 17 Ağustos 1915 tarihli Dahiliye Nezaretinden Antalya Mutasarrıflığına çekilen telgrafta, nüfuslarının azlığı sebebiyle Antalya’daki Ermenilerin şimdilik ihracına lüzum görülmediği ifade edilmektedir ⁽³⁾. Yine, Urfa’dan dışarı Ermeni sevkiyatının yapılmadığı, yalnız merkeze bağlı yerlerden birkaç hanenin sevk edildiğine dair, bilgiler mevcuttur ⁽⁴⁾. Ayrıca 23 Ekim 1915 tarihli Dahiliye Nezaretinden Kastamonu vilayetine yazılan telgrafta, Kastamonu vilayetindeki Ermenilerin ihracına lüzum olmadığı belirtilmiştir ⁽⁵⁾.

13 Mart 1916 tarihli Dahiliye Nezaretinden Karesi Mutasarrıflığına gönderilen yazıda, Karesi’den sevk edilen yirmi yedi Ermeni ailenin sevk edilme sebebinin bildirilmesine ve bunların derhal yerlerine iade edilmesine, ancak komitelerle münasebet ve alakası olan ihanetleri belli Ermenilerin sevk edilmelerinin gerektiği bildirilmiştir⁽⁶⁾. Ayrıca 30 Nisan 1916 tarihli Dahiliye Nezaretinden Karahisar-ı Sahib (Balıkesir) mutasarrıflığına gönderilen telgrafta, Balıkesir Ermenilerinin liva dahilinde münasip köylere dağıtılmaları istenmiştir⁽⁷⁾. Bu dönemde Doğu Anadolu bölgesinin dışında kalan şehirlerdeki teröre bulaşmamış Ermenilerin bir tehlike olarak görülmediği belgelerden açıkça anlaşılmaktadır.

Arşiv belgelerinin yanı sıra Gazeteci Ahmet Emin Yalman’ın hatıralarında, tehcir zamanında sevk yeri olarak Kütahya’ya gittiğini orada Mutasarrıf olan, Faik Ali Bey’in tehcir emrini kağıt üzerinde bıraktığını ve Kütahya Ermenilerinin tam bir huzur içinde yaşamaya devam ettiklerini Dabağyan nakleder⁽⁸⁾. Ayrıca bu dönemde İstanbul Ermenileri⁽⁹⁾ ile Kütahya sancağı ve Aydın vilâyetindeki Ermenilerin de göç ettirilmediği bilinmektedir⁽¹⁰⁾. 

2- Katolik ve Protestan Ermeniler

17 Haziran 1915 tarihli Dahiliye Nezaretinden Erzurum Vilayetine gönderilen telgrafta, Ermeni Katolik misyonerlerle sörlerin şimdilik sevk edilmemeleri istenmektedir(¹¹⁾. Bundan 48 gün sonra 4 Ağustos 1915 tarihli Dahiliye Nezaretinden Erzurum, Adana, Ankara, Bitlis, Halep, Diyarbakır, Sivas, Trabzon, Elazığ, Van vilayetleriyle Urfa, Canik, Maraş mutasarrıflıklarına gönderilen yazıda da, adı geçen 13 Vilayet ve Mutasarrıflıkta kalan Katolik Ermenilerin sevk edilmeyerek nüfuslarının bildirilmesi istenmiştir(¹²⁾.

Katolik Ermenilerin sevkinin durdurulmasından 11 gün sonra, Protestan Ermenilerin de sevk edilmemeleri yönünde bir hüküm çıkarılmıştır. 15 Ağustos 1915 tarihli bu hükümde, Dahiliye Nezaretinden Erzurum, Adana, Ankara, Bitlis, Halep, Hüdavendigar, Diyarbakır, Sivas, Trabzon, Konya, Elazığ ve Van vilayetleriyle Urfa, İzmit, Canik, Karesi, Karahisar-ı Sahib livaları, Maraş, Niğde, Eskişehir, mutasarrıflıklarını kapsayan yazıda, Protestan mezhebinde bulunan Ermenilerden sevk olunmayanların sevkinden sarf-ı nazar olunması ve vilayet dahilindeki nüfusları, ile bu nüfustan kalan ve sevk olunanların miktarının bildirilmesi istenmiştir⁽¹³⁾. Buna cevap olarak Kayseri’den 18 Eylül 1915 tarihli Dahiliye Nezaretine gönderilen yazıda, sevke tâbi tutulan Ermenilerin dışında 4.911 asker ailesi ve Protestan ile Katoliklerden oluşan bir gurubun kaldığı belirtilmektedir⁽¹⁴⁾. Yine Niğde vilayetinden Dahiliye Nezaretine gönderilen 18 Eylül 1915 tarihli belgede de, liva dahilinde Katolik ve Protestan Ermenilerden 221 nüfus kaldığı bildirilmektedir⁽¹⁵⁾.

Dahiliye Nezaretinden Konya vilayetine gönderilen 4 Kasım 1915 tarihli telgrafta, Konya’da bulunan 2.000 Ermeni’nin şimdilik sevk olunmayarak muhafazada bulundurulması, asker aileleriyle Katolik ve Protestan olanların da vilayet dahilinde uygun mevkilerde iskan edilmeleri istenmektedir⁽¹⁶⁾. Yine aynı vilayete gönderilen 10 Temmuz 1916 tarihli yazıda zararlı ve çeteci Ermenilerin Zor’a sevk edilmeleri istenirken, Protestan ve Katoliklerin bundan istisna tutulması istenmiştir⁽¹⁷⁾.

Bu arada, Dördüncü Ordu Kumandanı Cemal Paşaya gönderilen 26 Nisan 1916 tarihli belgenin içeriğinde ise Maraş’da sevk olunmamış 3.845 erkek 5.000 küsur kız ve kadın bulunduğu, bunların 3.500 kadarının Gregoryen, diğerlerinin Katolik ve Protestan olduğu bildirilmektedir⁽¹⁸⁾. Buna göre Maraş’da Gregoryen Ermenilerin dışında yaklaşık 5.345 Katolik ve Protestan Ermeni’nin yerinde kaldığı anlaşılmaktadır.

3- Devlet Kademelerinde Görev Yapan Ermeniler

Osmanlı Devletinin çeşitli kademelerinde görevli komitacılarla iş birliği yapmayan, devletine bağlı memurlar da tehcirden istisna edilmişlerdir. Dahiliye Nezaretinden 12 Vilayet, 9 Mutasarrıflığa gönderilen 15 Ağustos 1915 tarihli yazıda, Ermeni mebus ve ailelerinin ihraç edilmemeleri istenmiştir⁽¹⁹⁾. Yine aynı tarihli başka bir belgede ise asker, zabit ve sıhhiye zabitlerinin ailesinden olan Ermenilerin sevk edilmeyerek yerlerinde bırakılması belirtilmiştir⁽²⁰⁾.

Dahiliye Nezaretinden çeşitli vilayet ve mutasarrıflıklara gönderilen 17 Ağustos 1915 tarihli yazıda, Ellerinde belgeleri bulunan şimendifer memurları, ameleler ve müstahdemlerin aileleriyle birlikte şimdilik sevklerinden vazgeçilmesi ve bunların miktarının bildirilmesi istenmiştir⁽²¹⁾. Bu arada 28 Haziran 1915 tarihli Dahiliye Nezaretinden Trabzon Vilayetine gönderilen yazıda ise Düyun-ı Umumiyedeki Ermeni memurların yerlerinde kalmaları emredilmektedir⁽²²⁾. Çeşitli Valilik ve Mutasarrıflıklara gönderilen başka bir belgede de, tahliye edilen yerlerdeki Düyun-ı Umumiye ve Reji idaresinde sevkten istisna edilen Ermeni memurlarla yeniden tayin edilen Ermenilerin isimlerinin, tayin tarihlerinin ve nereli olduklarının bildirilmesi istenmiştir⁽²³⁾.

4- Ticaret ve Benzeri İşlerle Uğraşan Ermeniler

Ticaretle uğraşan Ermenilerin arasında da Osmanlı hükûmeti aynı hassasiyeti göstererek komitacılarla ilgisi olmayan tüccarları sevke dahil etmemiştir. Dahiliye Nezaretinden Maraş Mutasarrıflığına gönderilen 8 Haziran 1915 tarihli telgrafta, göç ettirilen yerlerde, ticaret ve sair suretle ikamet eden Ermenilerin yerlerinde bırakılmaları istenmektedir⁽²⁴⁾. Dahiliye Nezaretinden Trabzon, Sivas, Diyarbakır, Elazığ valiliklerine ve Canik mutasarrıflığına gönderilen 4 Temmuz 1915 tarihli başka bir belgede ise Hükûmetçe muzır tanınmış Ermenilerin, aileleriyle birlikte uzaklaştırılması ve kendi işleriyle meşgul tüccar ve esnafın yerlerinin değiştirilerek alıkonulması belirtilmiştir⁽²⁵⁾.

5- Bazı Özel Şahısların Sevk Edilmemelerine Dair Yollanan Emirler

Dahiliye Nezaretinden, Bursa vilayetine gönderilen 15 Ağustos 1915 tarihli telgrafta, İstanbul Bulgar Hastanesi doktorlarından Nikolo’nun kayınpederi Ermeni milletinden fotoğrafçı Papazyanın ikinci bir emre kadar sevkinin ertelenmesi belirtilmektedir⁽²⁶⁾. Yine 27 Ekim 1915 tarihli bir yazıda, Tekfurdağlı sabık mebus Agop Boyacıyan Efendinin yeğeni Tekfurdağlı Bogos’un Konya’da kalması istenmektedir⁽²⁷⁾. Dahiliye Nezaretinden Halep vilayetine gönderilen 23 Ekim 1915 tarihli belgede de, Adana Osmanlı Bankası memurlarından Halep’te bulunan Edvar Simkiyan, Manok Sarrafyan ve Agop Gagayan ile Tarsus şubesi memurlarından Serkis Kişiyan’ın Halep şubesinde çalışabilecekleri bildirilmiştir ⁽²⁸⁾. Ayrıca 15 Mart 1916 tarihli Dahiliye Nezaretinden bazı vilayet ve mutasarrıflıklara gönderilen telgrafta, bundan böyle idari ve askeri maslahat gereği ne sebeple olursa olsun hiçbir Ermeni’nin sevk edilmemesi istenerek sevk ve iskânın durdurulduğu belirtilmiştir ⁽²⁹⁾.

9 Haziran 1915’ten 8 Şubat 1916 tarihine kadar Anadolu’nun muhtelif bölgelerinde yerlerinde bırakılan Ermenilerle ilgili olarak Osmanlı Arşivi tasniflerindeki belgelerden Yusuf Halaçoğlu’nun derlediği bilgilere göre; Adana: 16.000 civarı, Ankara: 733, Karahisarı Sahip: 2.222, Kayseri: 4.911, Elazığ: 4.000, Maraş: 8.845, Sivas: 6.055 olmak üzere toplam 42.766 Ermeni yerlerinde kalmıştır⁽³⁰⁾. Bunların dışında yukarıda ifade ettiğimiz belgelerden anlaşılacağı üzere; Karesi Mutasarrıflığı, Kastamonu, Balıkesir, Antalya, İstanbul, Urfa, Kütahya, Aydın vilayetlerindeki Ermeniler de sevk edilmemiştir. 

Katolik ve Protestan Ermenilerin ilk anda tehcire tâbi oldukları⁽³¹⁾, Alman ve Amerikan büyükelçiliklerinin baskılar neticesinde Katolik ve Protestan Ermenilerin sevkinin durdurulduğu belgelerden anlaşılmaktadır. Bunun haricinde Gregoryen Ermenilerin tamamı da sürülmemiştir.⁽³²⁾ Meclis-i Vükela’nın çıkarmış olduğu sevk ve iskân kararına bakıldığında sevk ve iskân edilecek Ermeniler “düşmanla işbirliği yapan, masum halkı katleden ve isyan çıkaran Ermeniler şeklinde tarif edilmektedir⁽³³⁾.” Başka bir belgede ise Ermenilerin hükûmet aleyhinde çalışmalarına engel olunmak için sevk edildikleri, bir Ermenistan hükûmeti kurmaları yönündeki faaliyetlerini önlemek olduğu, belirlenenler dışındakilerinin sevk edilmemeleri, istenmektedir⁽³⁴⁾. Yine bir belgede, Hükûmet Ermenilerin bulundukları yerden alınarak fesat çıkarmasına imkan bulamayacakları yerlere yerleştirilmelerini ve sevk işleminin sadece bozguncu ve isyancı Ermenilere uygulanmasını istemektedir⁽³⁵⁾. Osmanlı Devletinden Valiliklere ve Mutasarrıflıklara gönderilen telgrafların genelinde bu ifadeler özellikle vurgulanmıştır. Bu da Gregoryen Ermeniler içerisinde de masum olanların kaldığını göstermektedir. Yukarıda incelenen belgelerden ve verilen rakamlardan da bu sonuç çıkmaktadır. 

2 Mayıs 1916 tarihli Dahiliye Nezaretinden Halep vilayetine gönderilen şifre telgrafta, Halep’te bulunan Maraş Katoliklerinin sevk olunmamaları kararlaştırılmıştı. Bunların sevklerine başlandığı haber veriliyor. Niçin sevk edildiklerinin bildirilmesiyle beraber sevk olunanların da geriye getirilmeleri istenmiştir⁽³⁶⁾. Bundan 11 gün sonra 13 Mayıs 1916 tarihli Dahiliye Nezaretinden Halep vilayetine ve Dördüncü Ordu Kumandanı Cemal Paşaya gönderilen telgrafta, Halep’teki Katolik ve Protestanların dışındaki yabancı Ermenilerin başka yerlere sevklerine ve çete teşkilatıyla ilgisi olanların bilgisine müracaat etmek için tevkifine dair telgraf ⁽³⁷⁾, bu olayların hiçte böyle gelişmediğini göstermektedir. Ayrıca Osmanlı Hükûmeti, Halep sevkiyatı sırasında devlet hizmetinde bulunan ve devlete karşı kötü niyet beslemeyenlerin daha iyi şartlara sahip olmaları maksadıyla başka yerlere iskan edilmelerini istemiştir⁽³⁸⁾. Osmanlı sınırları içerisinde yukarıda saydığımız özelliklere haiz olan Ermenilerin, çoğunlukla bulunduğu bölgelerde kalmaları sağlanmış veya belirli bölgelere toplanarak güvenlikleri temin edildikten sonra hayatlarını sürdürmüşlerdir.

Yanlışlıkla sevke tâbi tutulan Katolik ve Protestan Ermeniler ise araştırılarak o sırada bulundukları şehirlere yerleştirilmişlerdir. Ancak konunun başından bu yana ifade ettiğimiz gibi zararlı faaliyetlere karışan Katolik ve Protestan Ermeniler yeni iskan sahalarına sevk edilmişlerdir⁽³⁹⁾.

J. McCarthy’nin yaptığı hesaplamalara göre; 1922 yılında savaşın sona ermesinin hemen ardından Türkiye Cumhuriyetinde yaklaşık 140.000 Ermeni kalmış bulunuyordu. 1927 Türkiye nüfus sayımı yazımlarına göre 77.433 Gregoryen, 6.658 Protestan, 34.000 Katolik’tir. Yine McCarthy’nin ifadesine göre, bu nüfus sayımı Ermeni Protestan Kilisesinin yaptığı hesaplamalara da uygundur⁽⁴⁰⁾.

Sonuç olarak, Ermeni asıllı Türk vatandaşı Dabağyan’ın ifadesiyle; “Bu karmaşık mücadeleden Ermeniler pek zararlı çıkmışlar ise hesabını kaderlerini teslim etmiş oldukları Hınçak ve Taşnak gibi maceracı Komitelerden ve tam bir basiretsizlik içinde, gözü kapalı bağlandıkları o Hristiyan devletlerinden sormalıdır⁽⁴¹⁾. Ne var ki, öyle yapmamış tam aksi, uşaklıklarını devam ettirmiş ve de ettirmektedirler⁽⁴²⁾. ...Sevk hareketi Kafkas Ermenilerinden kurulu çetelerin Anadolu’da icra ettikleri dehşet verici katliamların tezahüründen kaynaklanmış pek uğursuz bir vakadır⁽⁴³⁾.”

---

1. Belgenin içeriği için bkz. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), (nşr. Başbakanlık Devlet Arşivleri Gnl. Md.), Ankara 1994, s. 7 vd; Yusuf Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler, Ankara 2001, s. 47.

2. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/292. Yalnız zararlı faaliyetlere karışan Katolik ve Protestan Ermenilerin de iskan sahalarına sevk edildikleri 2 Eylül 1915 tarihli Adana Vilayetine gönderilen bir telgrafta anlaşılmaktadır. Bkz. BOA, DH., ŞFR., nr. 55-A/23; ayrıca bkz. Y. Halaçoğlu, a.g.e., s. 63.

3. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/59.

4. Bu hususta 18 Eylül 1915 tarihli Urfa Mutasarrıflığına, Dahiliye Nezaretinden gönderilen yazı için bkz. BOA, DH. EUM, 2. Şb. 68/74.

5. BOA, DH. ŞFR, nr. 57/82.

6. BOA, DH. ŞFR, nr. 61/2-290. Bunun yanı sıra 19 Nisan 1916 tarihli telgrafta, Erzurum ve Bitlis vilayetlerinde ordunun çekilmesi esnasında sevk edilmeyen Ermenilerin olduğu anlaşılmaktadır. Bkz. BOA, DH. ŞFR, nr. 63/50.

7. BOA, DH. ŞFR, nr. 63/137.

8. Levon Panos Dabağyan, Sultan Abdulhamid Han ve Ermeni Meselesi, İstanbul 2001, s. 158.

9. Hükûmet devlet merkezi olan İstanbul’da belli başlı ihtilalcilerin dışında başka kimseyi tehcir etmemiştir. Bkz. L. P. Dabağyan, a.g.e., s. 159 vd. İstanbul’da ikamet eden 77.730 Ermeni’den yalnız ihtilal hareketleriyle bağlantısı veya zanlı konumunda olan 235 kişi tutuklanmıştır. Diğer Ermenilerle ilgili bir tasarrufta bulunulmamıştır. Bkz. [Ermeni Komitelerinin Emelleri ve İhtilal Hareketleri, (nşr. Mehmet Kanar), İstanbul 2001, s. 323; Ermeni Komitelerinin Emelleri ve İhtilal Hareketleri, (nşr. İsmet Parmaksızoğlu), Ankara 1981, s. 119.] E. Uras’da, matbaa hatası olsa gerek İstanbul’da tutuklanan Ermeni sayısını 2.345 olarak ifade etmektedir. Bkz. Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987, s. 608.

10. Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Beşinci baskı 2001, s. 312.

11. BOA, DH, ŞFR, nr. 54/55.

12. BOA, DH. ŞFR, nr. 54-A/252.

13. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/20.

14. BOA, DH. EUM, 2. Şb. 68/75.

15. BOA, DH. EUM, 2. Şb. 68/69

16. BOA, DH. ŞFR, nr. 58/2.

17. BOA, DH. ŞFR, nr. 65/176.

18. BOA, DH. ŞFR, nr. 63/110. 

19. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/19.

20. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/18.

21. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/48.

22. BOA, DH, ŞFR, nr. 54/221.

23. BOA, DH. ŞFR, nr. 60/48.

24. BOA, DH. ŞFR, nr. 53/295.

25. BOA, DH. ŞFR, nr. 54/287.

26. BOA, DH. ŞFR, nr. 55/21.

27. BOA, DH. ŞFR, nr. 57/136.

28. BOA, DH. ŞFR, nr. 57/86.

29. BOA, DH. ŞFR, nr. 62/21.

30. Rakamlar için bkz. Y. Halaçoğlu, a.g.e., s. 74 vd. Tehcire tâbi tutulmayan Ermenilerin bulunduğu yerlere Niğde Mutasarrıflığında kalan 221 Ermeni’yi de ilave etmemiz gerekmektedir. Bkz. BOA, DH. EUM, 2. Şb. 68/69.

31. Doktor Fred Sheped, 1915 yılında Ermeni tehciri sırasında İstanbul’a giderek, Katolik ve Protestan Ermenilerin cemaat olarak gönderilmemelerini talep eder. Fakat kendisi İstanbul’dan dönünceye kadar, yerli Protestan yardımcı görevlilerin tehcir edildiğini söylemektedir. Bkz. Erdal Açıkses, Tanzimat Sonrası Harput (Mamuratül-Aziz)’ta Amerikan Misyoner Faaliyetleri, Ankara 1991, (Basılmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü) s. 217, nu:463.

32. (Kayseri’den, Dahiliye Nezaretine gönderilen 109 nolu belge,) dahili livada kalan 4.911 neferin asker ailesi ve cüzi miktarda Protestan ve Katolik bakiyesi olduğunu bunların da yüzde beş nispetinde köylere dağıtılacağı belirtilmektedir. [Bkz. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915-1929), s. 94 vd.] (Eskişehir’den, Dahiliye Nezaretine gönderilen 111 nolu belgede ise) Liva dahilindeki Ermenilerden ihracı icap edenler, 7000 civarında olup hepsinin sevk edilmiş olduğu arz olunur. [Bkz. Osmanlı Belgelerinde..., s. 96.] Buradaki ifadeye göre tehcir kanunun belirlediği tarife uymayan Ermenilerin yine yerlerinde kaldığı anlaşılmaktadır. (yine eserde 113 nolu başka bir belgeye bakıldığında da,) Niğde dahilinde Katolik, Protestan ve Gregoryen Ermeni olmak üzere 221 nüfus kaldığı görülmektedir.

33. Bkz. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), s. 30.

34. Bkz. BOA, DH,.ŞFR, nr. 55/292.

35. Y. Halaçoğlu, a.g.e., s. 56; Ayrıca Osmanlı hükûmeti, anarşi ve teröre karışan Ermenilerin ihtida ederek yerlerinde kalmasına da müsaade etmemiştir: Dahiliye Nezaretinden çeşitli vilayetlere ve mutasarrıflıklara gönderilen 1 Temmuz 1915 tarihli şifre telgraf da; ihraç olunan Ermenilerden bazılarının toplu veya ferdi olarak ihtida ettikleri ve bu suretle memleketlerinde kalmak gayretine girdikleri anlaşılmaktadır. Bu gibi durumlarda meydana gelen ihtidalara itimat olunmayacağını çünkü öteden beri kendilerinin menfaatları tehlikeye girdiği andan itibaren ihtida ettiklerini ileri süren şahısların müracaatlarının kesinlikle kabul edilmemesi önemle belirtilmektedir. İslam namı altında bunların yine fitne ve fesat yaymaktan geri durmayacakları düşünülmektedir. [Bkz. BOA, DH. ŞFR, nr. 54/254.] Diğer taraftan o dönemi yaşayan Kozanlıların anlattıklarına göre; Kirkor Yaver, sevilen bir Ermeni olduğu anarşi ve terör eylemlerine karışmadığı için tehcir yasasının dışında tutulmuştur. Büyük savaş boyunca Kozan’da kalarak, Belediye Meclis üyeliği yapmıştır. Bkz. Mustafa Onar, Hacın Dosyası, Adana 1981, s. 53. Bu tür örnekleri çoğaltmak mümkündür.

36. BOA, DH. ŞFR, nr. 63/157.

37. BOA, DH. ŞFR, nr. 63/306.

38. BOA, DH. EUM, 2. Şb. 68/80.

39. Y. Halaçoğlu, a.g.e., s. 63.

40. Genşi bilgi için bkz. Justin McCarthy, Müslümanlar ve Azınlıklar, (nşr. B. Umar), İstanbul 1998, s. 126 vd.

41. Yine Ermeni asıllı başka bir Türk vatandaşımız Zekiyan’da bu konudaki düşüncesini şöyle açıklamaktadır: Ermeni toplumunun öncüleri olan amiralar ve Osmanlı Devleti içinde yüksek makamlara gelmiş, deneyim sahibi Ermenilerle açık bir çatışma içinde olan genç entelektüeller, özellikle batılı Hristiyan güçlere nerede ise Mesihvari bir umutla duyulan saf bir güven hissediyorlardı. Sonuç Osmanlı Ermenilerini yurtlarından koparan büyük felaket oldu. Bkz. Boğos Levon Zekiyan, Ermeniler ve Modernite, İstanbul 2001, s. 103.

42. L. P. Dabağyan, a.g.e., s. 154.

43. L. P. Dabağyan, a.g.e., s. 161.