Eğitimci olması nedeniyle Reşat Nuri’nin en geniş olarak işlediği konu eğitimdir.Yazara göre eğitim ile öğretim bir arada yürütülmelidir.Reşat Nuri zaman zaman özellikle çocukların eğitiminde tutulacak yol üzerine düşüncelerini açıklamıştır.Çocukları kötü davranışlardan uzaklaştırmak için cezalandırmak yerine, onlara sorumluluklar vermenin daha doğru olacağını savunmuştur. Kan Davası isimli romanında iki öğretmen tipine yer vermiştir. Bunlar Ömer ve Esma Güneyli’dir.Esma Güneyli çocuklara dayak atmak ve ceza vermek yöntemini uygularken, Ömer öğretmen yazarın benimsediği tutumu izliyor.Sonuçta Ömer öğretmen başarıya ulaşıyor ve galip gelen hoşgörü oluyor.Böylelikle öğretmenlerin hoşgörülü olmalarının gerekliliği de ortaya koyuluyor.

Reşat Nuri, meslek eğitimi almamış kişilerin öğretmenlik yapmasını uygun bulmaz.Gerçek ve çağdaş eğitimden yana olduğunu her fırsatta gösterir.

Aslında bir öğretmen ve eğitimci olan Reşat Nuri, her ortama kolayca uyabilen iki yüzlü kişilere ve gerici güçlere rağmen çağdaş eğitimin nasıl gerçekleştirilebileceği sorunu üzerinde de durmuştur.

Reşat Nuri birçok sorunun kökeninde eğitimsizlik ve bilgisizliğin yattığını belirtir. Bu düşünceye sahip olan yazar, okullarda çocukların nasıl bir eğitim ve öğretimden geçirilmesi, bu yolda nasıl bir savaş verilmesi gerektiği konusu üzerinde dururken, genel olarak Anadolu halkının eğitim ve öğretimi ile ilgilenmiş, gazete ve kitabın ulaşmadığı Anadolu’da tiyatrodan yararlanmayı bir çözüm yolu olarak görmüştür.Bu amaçla romanlarında ideal öğretmen tiplerine örnekler vermiştir.

Yazar tiyatroyu önemli bir eğitim aracı olarak görmektedir. Çocuk tiyatrosuna ayrı bir önem vermiştir ve çocukların öğrenim düzeylerine uygun olarak pek çok oyun yazmıştır.Bu oyunlarda doğruluk, özgürlük, onur konuları üzerinde önemle durmuştur.

Yine öğrenimle ilgili olarak, yabancı okullarda yapılan öğrenimin olumlu ve olumsuz etkilerini de iki genç kızın yaşantılarıyla yansıtıyor.Yabancı öğrenimin etkisiyle Anadolu’yu ve orada yaşayanları küçümseyen Züleyha ile bunun tam tersi görüşleri benimsemiş Feride’yi eserlerinde bu yönleriyle de geliştiriyor.

Bu yazıda Reşat Nuri’nin başlıca kahramanları öğretmen olan Çalıkuşu,Yeşil Gece,Kan Davası ve Acımak isimli romanlarında yazarın eğitim anlayışı üzerinde duracağız.

Çalıkuşu isimli roman, devrin Türk eğitim ve öğretim sorunları üzerinde durmakla beraber, Türk edebiyatına da yeni bir soluk getirmiştir. Romanın kahramanı Feride, Reşat Nuri’nin ideal öğretmen tipidir.Feride, çevresine körü körüne uymak için değil, çevresine yeni bir biçim, yeni bir görünüş kazandırmak için çırpınır, bunun için yaşar.Yazar, herkesin kaçtığı, gitmekten korktuğu Anadolu’ya, gönüllü genç kız öğretmen olarak Feride’yi gönderir.Feride eğitim ve öğretim savaşı veren, güçlükler ya da yıkıntılar karşısında boyun bükmeyen, başkalarına sığınarak korunmaya çalışmayan kadın tipini temsil etmektedir.

Feride uzun yıllar gençler arasında ideal bir genç kız olarak yaşamıştır.Eğitimci Cevat Dursunoğlu bu konuda şunları söyler:

“Türk devriminin ertesinde yurdun yoksul çevrelerine yayılan kız öğretmenler, gittikleri uzak kasabalarda, köylerde Feride’nin başından geçenleri okuyarak, onda bir alınyazısı ortağı görüyorlardı.Çalıkuşu onların dayanma güçlerini artırıyordu.” 

Eserde, çağdaş eğitim sistemi övülürken bir yandan da devrin eğitim sistemi eleştiriliyor.Yöneticiler de bu eleştirilerden payını alıyorlar.

Bu romanın Türk toplumuna tek yararı ideal öğretmen tipini çizerek genç öğretmenlerimize bir dayanak olması değildir. Eser, aynı zamanda toplumumuza okuma alışkanlığını kazandırmıştır.Bu konuda Nurullah Ataç şunları söyler:

“ReşatNuri Güntekin o romanı ile büyük iyilik etti bu topluma, nice kimseleri okumaya alıştırdı.”

Çalıkuşu yalnızca yazarın değil,Türk toplumunun da hayatında önemli bir yere sahiptir.

Yeşil Gece ise eğitim meselesine değinmiş bir başka romandır.Uzun yıllar medresede okuyan ve medrese anlayışı içinde yetişen, bu sırada medreseyi çok iyi tanıyıp, iç yüzünü öğrenen ve memleketi yalnız“Yeni Mektep”in, yeni eğitim ve öğretimin kurtaracağına inanan öğretmen Ali Şahin’in kendi isteğiyle gittiği çok geri bir Anadolu kasabası olan Sarıova’da medreselilerle ve medrese zihniyeti taşıyanlarla giriştiği savaşı anlatan eser,Çalıkuşu ile bazı benzer özelliklere sahiptir.

Örneğin iki eserde de eğitim ile ilgili temel sorunlardan bir tanesi okul olarak yapılmış bir binanın olmayışıdır. Şahin Efendi bu sorunu aşmak için oradan oraya koşar.Yer sorunu çözümlendikten sonra karşılaşılan en büyük sorun ise yanlış ve bilgisizce yapılan din öğretiminin çocuklar üzerindeki olumsuz etkileridir.

Medrese öğrenimi gören ve görmeyen çocuklar arasında beliren ayrılık da medrese öğrenimine verilen önemi ortaya koyuyor. Bu öğrenimi alan ve almayan çocukların arasındaki anlaşmazlıklara dikkat çekiliyor.

Eserde, medreselerde bilgisiz insanlarca yetiştirilen kişiler batılılaşmaya, çocuklarının gereği gibi yetiştirilmediği düşüncesi ile devlet eliyle açılan ilk okullara karşıdırlar.

Öğretmen kimliğiyle karşımıza çıkan yenilikçi Ali Şahin’in yanında mühendis Necip de yenilikçiliğin savunucusudur.

Yeşil Gece’deki kimi öğretmenler hiçbir yenilik düşüncesine açık olmayan kişilerdir, dini, çıkarlarına araç yapmışlardır. Kimileri ise medreseyi açıktan açığa desteklemekle beraber belli bir düşünce ve kişiliğe sahip değillerdir.Yine bu romandaki Rasim ise yetenekli, açık düşünceli, yenilikçi bir öğretmen olarak çizilmiştir.

Eserin baş kahramanı Ali Şahin’e göre öğretmenin görevi yalnız çocuklarla değil onların ana-babaları olan daha büyük çocuklarla da uğraşmaktır.Bu düşünce, yazar Reşat Nuri’nin düşüncesi olmakla beraber Yeşil Gece romanında Ali Şahin ile hayat bulmuştur.

Yazarın eğitim felsefesiyle ilgili izler taşıyan bir diğer romanı ise Kan Davası’dır. Bu romanda iki farklı öğretmen tipine yer verilmiştir.Bunlardan bir tanesi öğretmen Ömer’dir. Ömer Feride’yi izleyen idealist öğretmenlerdendir.Tıpkı Şahin gibi.Ömer, yedek subaylığını yaptıktan sonra kendini bir dağ köyüne adar.Ömer de yer sorunu yaşar, bir dağ köyü olan Yukarı Sazan’da okul olarak bir yıkıntı ile karşılaşır ve burayı öğrencileriyle düzenler. Bu eserde Yukarı Sazan ve Aşağı Sazan köyleri arasındaki kan davası işleniyor.iki köyün barışmasında aydın bir öğretmen olan Ömer’in büyük etkisi bulunuyor.

Ömer, öğretmenlik mesleğini yaşamının anlamı yapmış, topluma eğitim-öğretim yolunda katkıda bulunmayı amaçlamıştır.Öğretmen okulunda yetişmiştir.Çocuklarla birlikte halkı eğitmek için de çaba harcar.

Esma Güneyli ise çocukların eğitiminde uygulanacak yöntemi belirleyebilmek için roman kahramanı Ömer’in karşısına çıkarılmış bir öğretmen tipidir.

Ömer Yukarı Sazan’da otobüsün yolunu kesip soyacak ölçüde başıboş bırakılmış çocuklarla karşılaşır. Köylülerin bu çocukların bir işe yaramayacağı konusunda yerleşmiş düşüncelerine karşın, hepsine sorumluluk vererek, onları kazanma yoluna gider.Kendisi de bir eğitimci olan Reşat Nuri, böylece olumsuz davranışlardan uzaklaştırmak için çocuklara karşı nasıl bir tavır alınması gerektiğini ortaya koymuştur.

Yazarın kaleme aldığı ve eğitim konusuna değindiği bir diğer romanı ise Acımak’tır. Zehra öğretmen, romanın baş kahramanıdır. Okulunu bitirir bitirmez Anadolu’ya koşmuştur.

Zehra da idealisttir.Reşat Nuri romanlarındaki Feride’den sonra öğretmenlik yapmak için Anadolu’ya giden ikinci genç kızdır.Gittiği yerde okul yerine, yıkılmaya yüz tutmuş bir yapıyla karşılaşır.Binayı onarır ve büyütür.

Bu eserde Anadolu’nun eğitim sorunuyla beraber mutlu bir ailenin çöküşü de ele alınmaktadır. Eserde öğretmenliğin gerçek anlamda ne olduğunu kavrayan yönetici olarak Millî Eğitim Müdürü Tevfik Bey’i görmekteyiz.

Zehra’yı Feride’den ayıran taraf, öğretmen okulunda okuması ve öğretmenliği meslek olarak seçmesidir.Zehra bilinçli olarak görev yapmak için Anadolu’ya giderken,Feride bu tercihinde duygusaldır.

Reşat Nuri tarafından yazılan ve incelemeye çalıştığımız bu dört romandan çıkarılacak ortak eğitim anlayışı şudur:Yazar, çağdaş eğitim sisteminden yana tavır almıştır. Gerici ve yenilik karşıtı zihniyetin bu ülkeyi ancak karanlığa sürüklediği üzerinde durarak, öğretmenin, halkın yaşayışındaki önemine dikkat çekmiştir.Eserlerindeki öğretmen tipleri, Atatürk’ün “Dünyanın her yanında öğretmenler, insan toplululuğunun en fedakâr ve saygıdeğer kişileridir.” sözüne uygun karakterli insanlardır.Geçmişteki sorunlara nazaran daha iyi durumda olan eğitim sistemimizin, bugün, istenilen düzeye ulaşmış olduğunu söylemek ne yazık ki mümkün değil.

 

KAYNAKÇA

Banarlı,Nihad Sami, “Resimli Türk Edebiyatı Tarihi”, Millî Eğitim Basımevi,istanbul 1979 (Fasikül 16) ss.1209-1215.

Güntekin, Reşat Nuri, Acımak:inkılap Kitabevi,istanbul,

________, Çalıkuşu:inkılap Kitabevi, istanbul 1972.

________, Kan Davası:inkılapKitabevi,istanbul 1979.

________, Yeşil Gece:inkılapKitabevi, istanbul 1972.

Hayat Ansiklopedisi, “Güntekin, Reşat Nuri” maddesi, ss. 1407-1408.

Kavcar,Cahit, “Edebiyat ve Eğitim”, Engin Yay.,Ankara1999.

Naci,Fethi, “Reşat Nuri’nin Romancılığı”,YKY,istanbul 2003.

Önertoy,Olcay, “ReşatNuri Güntekin”,Cem Yayınevi Eğitim Dizisi,istanbul 1979.

Önertoy,Olcay, “ReşatNuri Güntekin”, Türk Dil Kurumu Yayınları,Ankara 1983.

Yavuz,Kemal, “Reşat Nuri Güntekin’in Tiyatro ile ilgili Makaleleri”,Millî Eğitim Basımevi,istanbul 1976.